
شیر سهراهه موتوری یکی از اجزای کلیدی در تمامی پکیجهای دو مبدله است که نیروی حرکتی خود را از یک موتور الکتریکی دریافت میکند. عملکرد این شیر به این صورت است که با باز شدن شیر آب گرم مصرفی، برد دستگاه ولتاژی را به موتور الکتریکی ارسال میکند. در پی آن، موتور با چرخش خود، موجب حرکت شفت و در نتیجه جابهجایی سوپاپ یا کیت برنجی (یا پلاستیکی) داخل بلوک شیر میشود. در نتیجه، مسیر آبگرم گرمایشی به سمت مدار گرمایش بسته شده و مسیر ورود آب به مبدل ثانویه باز میگردد.
این شیر در بیشتر پکیجها، مانند محصولات شرکت ایرانرادیاتور و بیتا (شرکت بوتان)، در مسیر خروجی (رفت گرمایش) از مبدل اولیه نصب میشود (معمولاً در بلوک چپ). اما در برخی برندها مانند پرلاپرو و پارما قدیمی (شرکت بوتان) در مسیر مکش پمپ (برگشت گرمایش) نصب شده است. در این حالت، جابهجایی مسیر برگشت آبگرم گرمایشی یا آبگرم مصرفی به سمت پمپ و مبدل اولیه، موجب گرمایش یکی از دو مدار میشود.
یادآوری: شیر سهراهه، با حرکت خود، باعث جابهجایی سوپاپ یا کیت درون بلوک میشود. این سوپاپ بسته به نیاز مصرفکننده، مسیر آبگرم را به سمت مبدل اولیه (برای گرمایش) یا مبدل ثانویه (برای آبگرم بهداشتی) هدایت میکند.

قطعهای که مسیر آب داغ گرمایشی را میان مدارهای بلند (گرمایشی) و مدار کوتاه (آب گرم بهداشتی) جابهجا میکند. بسته به نوع و مدل دستگاه برنجی یا پلاستیکی یا ترکیبی از هر دو جنس است. در برخی دستگاهها به صورت یکتکه است و در برخی مدلها مانند بیتا بوتان و اکو ایرانرادیاتور به صورت دو تکه است؛ یعنی بخشی از بالا و بخشی دیگر از پایین روی بلوک سوار میشود.
شکل ظاهری کیت یا سوپاپ در پکیجهای مختلف متفاوت است، اما مکانیزم عملکرد آنها یکسان است. ازعلت خرابیهای رایج در این بخش، میتوان به رسوبگرفتگی کیت یا خرابی فنر و اجزای داخلی آن اشاره کرد. در صورت خرابی، پس از تأیید آن، باید تعویض شود. در برخی مدلها به علت شرایط قرارگیری بلوک، این کار بهسختی انجامپذیر است. لذا توصیه میشود ابتدا محرک برقی بررسی شده و در صورت سلامت آن، اقدام به تعویض سوپاپ شود.
شیر سهراهه باید همواره جریان آبگرم مدار گرمایشی را به یکی از دو مسیر (مدار گرمایش یا مدار مبدل ثانویه) هدایت کند. در صورتی که تنها یکی از مسیرها فعال شود یا هر دو مسیر بهطور همزمان گرم شوند، ممکن است محرک شیر یا کیت آن دچار خرابی شده باشند که نیاز به بررسی و تعمیر دارد.
در اغلب پکیجها، چنانچه از دستگاه برای مدتی استفاده نشود، شیر سهراهه هر ۲۱ ساعت بهمدت ۱۵ ثانیه (بسته به نوع دستگاه) بهصورت خودکار فعال شده و موقعیت خود را تغییر میدهد تا از گیرپاژ جلوگیری شود.
۱. شیر سهراهه با محرک هیدرولیکی (دیافراگمی)
۲. شیر سهراهه با محرک برقی
• الف) با محرک ۲۲۰ ولت AC
• نوع دو سیمه (فاز و نول) مانند مدل BN شرکت بوتان (شیر قرمز رنگ ORKLI)
• نوع سه سیمه (دو فاز و یک نول) که در اکثر پکیجها مانند ایرانرادیاتور و بیتا بوتان رایج است
• ب) با محرک استپ موتور ۲۴ ولت DC مانند مدلهای پرلاپرو، پارما و CV بوتان و آدنا لورچ
اجزای اصلی این شیر شامل:
مجموعه صفحه دیافراگم:
۱. صفحه برنجی بالا
۲. صفحه برنجی پایین
۳. دیافراگم
۴. صفحه و میله اتصال
۵. لوله اتصال به صفحه بالا
۶. لوله اتصال به صفحه پایین
شرح عملکرد:
با باز شدن شیر آبگرم مصرفی، اختلاف فشار میان صفحه بالا و پایین دیافراگم به وجود میآید. در قسمت بالا فشار آب ورودی و در پایین فشار کاهشی حاصل از محدودکننده دبی اعمال میشود. این اختلاف فشار باعث حرکت دیافراگم و میله متصل به آن میشود. در نتیجه، سوپاپ شوفاژ مسیر گرمایش را میبندد و سوپاپ آبگرم، مسیر ورود به مبدل ثانویه را باز میکند. با برخورد میله به میکروسوئیچ، فرمان روشن شدن مشعل و پمپ به برد ارسال میشود. پس از قطع مصرف آبگرم، با کمک فنر داخلی، شیر به حالت اولیه بازمیگردد.
این مدل معمولاً در ورودی پمپ نصب میشود (در بلوک راست دستگاه)، مانند پکیج BN بوتان. تا زمانی که مدار آبگرم مصرفی باز است، شیر برقی مسیر آب برگشت گرمایشی را میبندد و آبگرم تولیدشده توسط مبدل اولیه به مبدل ثانویه هدایت میشود.
این نوع شیر دارای محرک برقی سه سیمه است. پایههای کناری (۱ و ۳) فاز و پایه میانی (۲) نول یا مشترک (COM) است. با برقدار شدن پایههای ۱ و ۲، شفت به سمت خاصی حرکت میکند و با برقدار شدن پایههای ۲ و ۳، شفت به سمت مخالف حرکت مینماید. این حرکت موجب جابجایی سوپاپ کیت تعمیر و تغییر مسیر جریان بین مدار گرمایش و مبدل ثانویه میشود.
در برخی پکیجها مانند مدلهای پرلا، پارما، CV بوتان و آدنا (لورچ)، از شیر سهراهه با استپ موتور استفاده شده است. این شیر با برق ۲۴ ولت DC و بیشتر ۶ رشته سیم کار میکند. این نوع شیر عملکرد دقیقتری نسبت به نمونههای دیگر دارد و خرابی آن کمتر است.
با خارج کردن خار و جدا کردن شیر از محل خود، دستگاه را بین دو حالت “گرمایش” و “آبگرم مصرفی” قرار دهید. سپس حرکت شفت را مشاهده کنید.
با استفاده از دو سیم گیرهدار، ابتدا پایههای ۱ و ۲ را برقدار کرده و حرکت شفت را بررسی کنید. سپس پایههای ۲ و ۳ را برقدار کنید تا شفت در جهت مخالف حرکت کند.
توجه: باید همواره به یاری جسمی تیز، مانند پیچگوشتی کوچک، روی شفت کمی فشار آورد تا این کار انجام شود.
با استفاده از مولتیمتر، مقاومت پایههای ۱ و ۲ را اندازهگیری کنید (برای برخی مدلها حدود ۹٫۵ کیلواهم و برای برخی دیگر حدود ۶٫۲ کیلواهم). سپس مقدار اهم بین پایههای ۲ و ۳ را نیز اندازهگیری کرده و با مقدار قبلی مقایسه کنید. مقادیر باید برابر باشند. البته باید موقعیت شفت را تغییر داد، اگر تغییر ندهیم مقاومت نخواهد داد، یعنی وقتی مقاومت پایههای ۱ و ۲ را اندازه میگیریم برای ۲ و ۳ ابتدا باید شفت تغییر جهت دهد.
• پایههای (۱ و ۲)، (۲ و ۳)، (۴ و ۵)، و (۵ و ۶)
• در محصولات بوتان: حدود ۲۳۰ تا ۲۴۰ اهم
• در محصولات لورچ: حدود ۱۷۰ تا ۱۸۰ اهم
شیر را از محل نصب جدا کرده و دستگاه را روشن کنید. در هر دو وضعیت “آبگرم مصرفی” و “گرمایش”، حرکت دقیق شفت را بررسی کنید تا از درستی کارکرد آن مطمئن شوید.

وظیفه این شیر، پر کردن آب مدار گرمایش یا اضافه کردن آب در صورت افت فشار مدار گرمایش است. محل قرارگیری شیر پرکن معمولاً در ورودی آب سرد به مدار برگشت آبگرمایشی (نزدیک فلوسوئیچ یا فلومتر) است، ولی در بعضی از پکیجها این شیر، آب ورودی را به مدار رفت گرمایش یا آبگرم بهداشتی را به مدار رفت یا برگشت مدار گرمایش متصل میکند. شیر پرکن تنها راه ارتباطی بین مدار آبگرم مصرفی و مدار آبگرمایشی پکیج است.
۱. دستی: که با دست باز و بسته میشود.
۲. نیمهاتوماتیک: که با فشار یک دکمه مدار را پر میکند (دکمه توسط شخص، زمان کمبود آب زده میشود که البته ممکن است از روی نمایشگر هم این کار انجام شود).
۳. اتوماتیک: خودش زمان پر کردن را تشخیص داده و مدار را پر میکند.
در پکیجهایی که شیر نیمهاتوماتیک و اتوماتیک نصب میشود، یک شیر پرکن دستی نیز اغلب نصب میکنند، مانند پکیج بنسره شرکت بوتان که هر دو شیر دستی و نیمهاتوماتیک را دارد و مدل نیمهاتوماتیک آن از روی منو آب مدار را پر میکند.
توجه: در دو مدل دستی و نیمهاتوماتیک، اگر نشتی در مدار وجود داشته باشد، اپراتور از تکرار پر کردن مدار متوجه آن خواهد شد. اما در مدل اتوماتیک اگر سه بار در یک روز مدار کاهش فشار داشته باشد، دستگاه جهت جلوگیری از مشکلات بعدی خطا میدهد تا به بررسی علت نشتی پرداخته شود.
• در صورت خالی شدن کامل مدار آب گرمایش، بهتر است جهت طول عمر بیشتر شیر اتوماتیک، مدار به وسیله شیر پرکن دستی پر گردد.
• خرابی بوبین، گیر کردن ذرات معلق و قیمت بالا از ایرادات رایج شیر پرکنهای اتوماتیک هستند که باعث شده اکثر شرکتها از شیر پرکنهای دستی استفاده نمایند.
• در صورتی که شیر پرکن نشتی داشته باشد (به سمت داخل) یا باز بماند، آب مدار مصرفی وارد گرمایش شده و موجب افزایش فشار مدار گرمایش میشود و اگر میزان فشار بیشتر از 3 bar شود، آنگاه شیر اطمینان عمل میکند و فشار اضافی را از مدار خارج میکند.
• اگر آب مدار گرمایش پر نمیشود یا دیر پر میشود، شیر پرکن خراب است یا در مدارش گرفتگی دارد.
• اگر در هنگام خالی کردن آب مدار گرمایش متوجه شویم که آب خوب تخلیه نمیشود، یا شیر پرکن خراب است یا در مدارش گرفتگی دارد یا منبع انبساط باد ندارد.
• اگر فشار آب مدار گرمایش در حالتی که پکیج خاموش است در حال افزایش باشد و با بستن شیر آب ورودی به پکیج (شیر ۱/۲)، افزایش فشار متوقف شود، یا شیر پرکن خراب است یا مبدل دو منظوره یا مبدل ثانویه سوراخ شده است.